Het primaire en expliciet geformuleerde doel van de gemeente Amsterdam was het verstoren van de activiteiten van straatdealers op een specifiek geïdentificeerde overlastlocatie in de Bethaniënstraat. Met deze interventie beoogde men niet zozeer de volledige drugshandel in de binnenstad uit te bannen, maar wel een bekende hotspot lokaal te deactiveren.
De gekozen strategische benadering was stevig verankerd in de principes van 'crime prevention through environmental design', een methode die fysieke ruimtes inzet om menselijk gedrag te sturen. Als onderdeel van het 'Living Lab Clean Inner City' programma kreeg het gemeentelijke team de ruimte om met onconventionele concepten te experimenteren in een reële stedelijke setting. Voor de uitvoering viel de keuze op een tastbare, infrastructurele ingreep in de vorm van speciaal ontworpen, bolvormige 'wegjaag-stoeptegels'. Deze stenen werden ontworpen met een onregelmatige structuur die biomechanisch oncomfortabel zou werken wanneer men er langdurig op probeerde te staan.
Ondanks de complexe omstandigheden in de binnenstad en de aanvankelijke scepsis, leverde het experiment een direct en objectief meetbaar succes op dat overeenkwam met het primaire projectdoel. Observaties van zowel de gemeente als de afdeling Onderzoek en Statistiek toonden onomstotelijk aan dat de straatdealers de specifieke locatie met de boltegels daadwerkelijk gingen mijden.
Tegenover de lokale successen stonden aanzienlijke negatieve uitkomsten die de publieke perceptie van het gehele project sterk zouden domineren. Het meest fundamentele praktische probleem bleek het optreden van een klassiek waterbedeffect, waarbij de dealers zich simpelweg enkele meters verplaatsten naar de aangrenzende reguliere bestrating. Hierdoor bleef de kern van de overlast, inclusief de handel, de vervuiling en de ervaren intimidatie, voor de omwonenden en ondernemers onverminderd in de straat aanwezig. De gebrekkige voorafgaande communicatie zorgde er bovendien voor dat de buurtbewoners met onbegrip, frustratie en hoongelach reageerden op de plotselinge verschijning van de vreemde stenen.
Gebaseerd op de principes van 'environmental design' werd besloten om zogenaamde 'wegjaag-stoeptegels' of boltegels te plaatsen, gericht op het wegjagem van drugsdealers. Deze tegels hadden een onregelmatig, bolvormig oppervlak dat langdurig stilstaan fysiek oncomfortabel moest maken.
Het Einstein-punt
In de aanpak van de gemeente observeerden we een bewuste poging om een zeer hardnekkig en gelaagd probleem te reduceren tot een overzichtelijke ruimtelijke opgave. Het fenomeen van straatdealen op de Wallen is diep verankerd in een complex web van toerisme, economische motieven, verslavingszorg en georganiseerde criminaliteit. Desondanks koos men voor een uiterst overzichtelijke, bijna mechanistische oplossing: het oncomfortabel maken van het loopoppervlak met bolle tegels. Het projectteam vertrouwde met deze ingreep sterk op de basisprincipes van situationele criminaliteitspreventie, waarbij men fysiek ongemak als belangrijkste ontmoedigingsmiddel inzette. Daarmee versimpelde men de gedragsmotivaties van de dealers aanzienlijk, door er impliciet vanuit te gaan dat de drang om te handelen zou wijken voor louter voetenpijn. Deze benadering bleek echter geen recht te doen aan de taaiheid en de sterke financiële prikkels die het ecosysteem van de illegale drugshandel aandrijven. We zagen dan ook in de praktijk dat de overlastgevers zich niet lieten stoppen door een relatief milde architectonische barrière in hun traditionele werkgebied. Het probleem was simpelweg te groot en te dynamisch om opgevangen te worden door een passieve, statische wijziging van de bestrating over een lengte van enkele meters.
De lege plek aan tafel
Bij de uitrol van dit ruimtelijke experiment observeerden we een opmerkelijke afwezigheid van proactieve dialoog met een van de belangrijkste stakeholdersgroepen. De gemeente initieerde en implementeerde de fysieke verandering in het straatbeeld zonder de direct omwonenden vooraf uitvoerig te informeren over de doelstellingen. Toen de bewoners op een ochtend de vreemd ogende, bolvormige tegels voor hun deur aantroffen, wisten zij totaal niet wat de functie hiervan was. Omdat de stoel van de bewoner symbolisch leeg was gebleven tijdens de voorbereidingsfase, ontstond er direct een kenniskloof tussen de bedenkers en de gebruikers van de straat. Dit gebrek aan context leidde tot wilde speculaties, verbazing en uiteindelijk scepsis over het handelen van het stadsbestuur. De bewoners, die al jarenlang snakten naar effectieve maatregelen tegen de overlast, voelden zich door deze ogenschijnlijk onzichtbare besluitvorming niet serieus genomen.
De brug van Honduras
Bij de analyse van het tegelexperiment zagen we een zeer letterlijke manifestatie van de verschuivende dynamiek in de fysieke leefomgeving. De projectgroep had een ingenieuze oplossing bedacht om een zeer specifieke, gelokaliseerde uiting van ongewenst gedrag te ontmoedigen. Initieel leek deze ontwerp-ingreep zijn vruchten af te werpen, aangezien de dealers daadwerkelijk verdwenen vanaf het bescheiden oppervlak dat met de nieuwe boltegels was bedekt. Echter zagen de onderzoekers en omwonenden vrijwel direct dat het onderliggende probleem hiermee allerminst was geneutraliseerd. In plaats van de straat volledig te verlaten, pasten de doelgroepen hun gedrag marginaal aan door simpelweg hun handelsterrein een paar meter op te schuiven.
Stoeptegels tegen drugsdealers
in Amsterdam wilde men drugsdealers verjagen door speciale stoeptegels te plaatsen die het rondhangen moesten ontmoedigen
Redactie IvbM
Reacties (0)